Historyczne i niecodzienne aukcje Christie’s 1900 – 2026

Zanim jeszcze świat usłyszał o obrazach sprzedawanych za dziesiątki milionów, Christie prowadził sprzedaż pracowni sir Joshuy Reynoldsa (1794), klejnotów Madame du Barry (1795), czterdziestodniową licytację zbiorów książąt Buckingham i Chandos w Stowe House (1848) oraz siedemnastodniową sprzedaż obrazów z Pałacu Hamiltonów (1882). Schemat był wtedy taki sam jak dziś: głośne nazwisko, napięcie licytacji i przedmiot, który stał się symbolem swojego czasu, razem tworzą coś, co przerasta samą transakcję.

Poniżej wracamy do tych aukcji, które wyszły poza krąg kolekcjonerów i trafiły do powszechnej świadomości – na pierwsze strony gazet, do wiadomości telewizyjnych, a w ostatnich latach także do sieci. Zaczynamy na początku ubiegłego stulecia, w momencie, gdy Christie po raz pierwszy poświęcił całą aukcję pamięci jednego kolekcjonera.

1919: Kolekcja jednego człowieka jako wydarzenie samo w sobie

Dziewięć lat po śmierci sir George’a Drummonda, szkockiego przemysłowca i polityka działającego w Kanadzie, jego zbiór malarstwa europejskiego trafił pod młotek Christiego w Londynie. Katalog objął prace Courbeta, Degasa, Daumiera, Rossettiego, Constable’a i Turnera. Choć nazwiska te nie wywołują dziś sensacji, w 1919 roku samo ich zestawienie w jednej kolekcji było rzadkością. Domy aukcyjne tamtej epoki sprzedawały zwykle zbiory mieszane, złożone z dorobku wielu właścicieli naraz. Poświęcenie osobnej aukcji wyłącznie pamięci jednego kolekcjonera było wówczas zabiegiem na tyle niecodziennym, że sam dom aukcyjny określał tę sprzedaż mianem jednej ze swoich „historycznych aukcji”, kategorii zarezerwowanej dla wydarzeń wykraczających poza jego rutynową działalność.

Znaczenie tej aukcji dla historii instytucji polega nie tylko na wartości poszczególnych obrazów, ale właśnie na precedensie formalnym. Drummond był przewodniczącym Stowarzyszenia Sztuki w Montrealu, a jego kolekcja uchodziła za jeden z najważniejszych zbiorów sztuki europejskiej w owych czasach w Kanadzie. Sprzedając go w całości, pod jednym szyldem i z rozbudowanym katalogiem opisującym osobowość kolekcjonera, Christie’s przetestował format, który sto lat później stanie się standardem przy każdej wielkiej licytacji pojedynczej kolekcji – od Rockefellerów po Agnes Gund. Innymi słowy: nowoczesna „aukcja jednego nazwiska”, tak charakterystyczna dla relacji medialnych z lat 2010 i 2020, miała swój pierwowzór już na długo przed powstaniem telewizji właśnie w domu aukcyjnym Christie’s.

1987: Kwiaty warte fortunę i preludium do boomu

Marzec 1987, sala Christie’s w Londynie. Na sprzedaż trafia jeden z siedmiu wariantów „Słoneczników” Vincenta van Gogha – obrazu, który sam artysta za życia wyceniał na tyle, ile kosztowała wówczas para butów. Christie’s szacował cenę wyjściową na około 9,5 miliona funtów. Licytacja zakończyła się wynikiem 24,75 miliona funtów, czyli niemal 40 milionów dolarów – ponad trzykrotnie więcej niż dotychczasowy rekord dla dowolnego dzieła sztuki sprzedanego na aukcji. Dziennikarze byli zszokowani: Washington Post pisał wprost o kwocie, która „wprawiła w zdumienie wypełnioną po brzegi salę”, a agencje prasowe podkreślały, że nabywca życzył sobie zachować anonimowość, choć plotki  niemal natychmiast wskazywały na Japonię.

Domysły potwierdziły się kilka miesięcy później: obraz kupiła japońska firma ubezpieczeniowa Yasuda Fire and Marine, co zapoczątkowało falę japońskich zakupów sztuki zachodniej, trwającą aż do końca dekady. Ta sama transakcja miała jeszcze jeden, znacznie późniejszy epilog medialny: w 2023 roku spadkobiercy niemiecko-żydowskiego bankiera, który sprzedał obraz pod przymusem w 1934 roku uciekając przed prześladowaniami nazistowskimi, wystąpili do sądu o jego zwrot – sprawa, która po niemal czterdziestu latach na nowo przypomniała światu o aukcji z 1987 roku. Rzadko która sprzedaż potrafi wracać na pierwsze strony gazet dwukrotnie, w odstępie kilkudziesięciu lat, za każdym razem z zupełnie innego powodu.

1990: Lekcja liczenia w milionach

„Portret doktora Gacheta” Vincenta van Gogha sprzedał się w maju 1990 roku za ponad dwukrotnie wyższą cenę niż inny obraz tego malarza 3 lata wcześniej. Kwota 82,5 miliona dolarów ustanowiła wówczas rekord dla pojedynczego dzieła sztuki sprzedanego na aukcji. Kwota ta w prasie finansowej i kulturalnej wywoływała ten sam odruch niedowierzania – pisano o niej z takim samym zdumieniem, z jakim opisuje się kurs walut po nagłym załamaniu rynku. Transakcja wpisywała się w szerszy kontekst: japońscy przemysłowcy i inwestorzy, korzystając z siły jena, kupowali w tamtym okresie zachodnie arcydzieła na potęgę, a Van Gogh stał się twarzą tego zjawiska. Był to moment, w którym rynek sztuki ostatecznie przestał być tematem wyłącznie dla znawców, a zaczął być tematem dla czytelników działów biznesowych.

Znaczenie tamtej sprzedaży dla historii Christie’s polega nie tyle na samej kwocie, ile na precedensie: pokazała, że pojedyncze dzieło sztuki może stać się światowym newsem porównywalnym z wydarzeniami na Wall Street. Odtąd każda kolejna duża aukcja domu była już relacjonowana w tej właśnie konwencji – jako wydarzenie finansowe, a nie wyłącznie artystyczne.

2011: Licytacja legendy, nie tylko kamieni

Grudniowa aukcja kolekcji Elizabeth Taylor w Nowym Jorku pokazała mechanizm odwrotny do tego z 1990 roku. Tu wartość rynkowa poszczególnych przedmiotów była z góry wiadoma – chodziło o biżuterię, suknie, listy i drobiazgi osobiste, a nie o dzieła sztuki o ustalonej pozycji w historii. Cenę wywindowało natomiast coś innego: była to sama postać aktorki i historie związane z każdym przedmiotem.

La Peregrina, perła kupiona niegdyś za symboliczne trzydzieści kilka dolarów i noszona przez hiszpańskich królów od XVI wieku, trafiła do Taylor jako prezent walentynkowy od Richarda Burtona. Wyceniana na dwa do trzech milionów dolarów, osiągnęła 11,8 miliona – licytacja trwała, jak relacjonowały media, zaledwie kilka minut. Pierścionek z 33-karatowym diamentem, również prezent od Burtona, został sprzedany za 8,8 miliona przy podobnie zaniżonej cenie wyjściowej. Dziennikarze CBS News i Al Jazeery pisali o kwotach wielokrotnie przewyższających estymacje, a korespondenci NPR podkreślali atmosferę sali – telefoniczne stanowiska licytacyjne obsadzone przez pracowników domu w wieczorowych strojach, przyjmujących zgłoszenia z całego świata.

Kolekcja w całości – nie tylko biżuteria, ale też suknie, obrazy i pamiątki osobiste – przyniosła około 157 milionów dolarów, ustanawiając kolejny rekord w historii aukcji, tym razem dla prywatnej kolekcji biżuterii. Sprzedaż ta także najpełniej ilustruje zasadę rządzącą rynkiem dóbr symbolicznych, która mówi, że przedmiot pomnożony przez opowieść potrafi osiągnąć wartość zupełnie oderwaną od materiału, z jakiego został wykonany.

2017: Leonardo da Vinci, który zniknął po sprzedaży

W listopadzie 2017 roku „Salvator Mundi”, obraz przypisywany Leonardowi da Vinci, został sprzedany za 450,3 miliona dolarów – kwotę, która do dziś pozostaje rekordem dla dzieła sztuki sprzedanego na aukcji i najprawdopodobniej pozostanie nim jeszcze długo. Sama licytacja trwała blisko dwadzieścia minut i toczyła się między czterema pełnomocnikami licytującymi przez telefon, co relacjonowały wówczas niemal wszystkie światowe redakcje jako wydarzenie samo w sobie, niezależnie od tego, co licytowano.

Wokół obrazu od początku narastały wątpliwości: część historyków sztuki kwestionowała wyłączne autorstwo Leonarda, wskazując na możliwy udział warsztatu mistrza. Tożsamość nabywcy pozostawała nieznana przez kilka dni po aukcji, zanim media ustaliły, że transakcji dokonano w imieniu następcy tronu Arabii Saudyjskiej. Obraz miał trafić do nowo powstającego muzeum w Abu Zabi, jednak jego publiczna prezentacja została odwołana bez wyjaśnienia, a od tamtej pory dzieło zniknęło z oczu publiczności. Zniknięcie to samo w sobie od wielu lat pasjonuje dziennikarzy śledczych jako rzadki przypadek, w którym historia aukcji nie kończy się wraz z uderzeniem młotka, lecz zyskuje drugie życie jako nierozwiązana zagadka.

2018: Sprzedaż kolekcji Peggy i Davida Rockefellerów

Kolekcja amerykańskiej arystokracji trafiła pod młotek wiosną 2018 roku, przynosząc łącznie 832,6 miliona dolarów, co stanowiło najwyższy wynik w historii dla kolekcji prywatnej sprzedanej na aukcji. Christie’s opisywał małżeństwo Rockefellerów jako jednych z najbardziej znaczących kolekcjonerów w dziejach domu, a sama sprzedaż obejmowała nie tylko obrazy impresjonistów, lecz również meble, porcelanę, biżuterię rodzinną i przedmioty codziennego użytku, zgromadzone w ciągu dziesięcioleci.

Media finansowe, w tym Fortune i CBS News, opisywały wydarzenie nie tylko w kategoriach estetycznych. Relacje podkreślały symboliczne zamknięcie pewnej epoki amerykańskiej zamożności, w której prywatne kolekcje budowano w dyskretnym odosobnieniu, by po śmierci właścicieli w ciągu kilku dni wystawić je na widok całego świata. Sprzedaż obrazu Jacksona Pollocka czy rzeźby Constantina Brâncușiego w ramach tej samej licytacji pokazywała, jak bardzo skala pojedynczej kolekcji potrafi przyćmić znaczenie poszczególnych dzieł – nagłówki mówiły wtedy nie o konkretnych obrazach, ale o kwocie sprzedaży i nazwisku rodziny.

2020–2022: aukcję kości sprzed milionów lat

Październik 2020 roku przyniósł wydarzenie, które pokazało, że wielka aukcja Christie’s wcale nie musi dotyczyć sztuki w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Szkielet tyranozaura o imieniu Stan, odnaleziony w Dakocie Południowej przez amatora paleontologii, został sprzedany za rekordowe 31,8 miliona dolarów przy wycenie wyjściowej sięgającej zaledwie sześciu do ośmiu milionów. NBC News relacjonował licytację jako dwudziestominutowy pojedynek pomiędzy anonimowymi uczestnikami telefonicznymi, a samą transakcję opisywano jako najdroższą sprzedaż skamieniałości dinozaura w historii.

Reakcja środowiska naukowego nadeszła szybko i była jednoznaczna: paleontolodzy alarmowali, że okazy o tak dużej wartości badawczej trafiają do prywatnych rąk, zamiast do muzeów, których budżety nie są w stanie konkurować z kolekcjonerami. Powstał w ten sposób wątek, który miał wrócić dwa lata później ze zdwojoną siłą. W 2022 roku Christie’s planował sprzedaż kolejnego okazu tyranozaura, nazwanego Shen, podczas aukcji w Hongkongu – pierwszej tego typu w Azji. Kilka dni przed licytacją dom aukcyjny wycofał szkielet z oferty, gdy paleontolog Peter Larson, powołując się na analizę zdjęć i skanów, ocenił, że nawet dziewięćdziesiąt pięć procent kości Shena to w istocie kopie fragmentów Stana – tego samego okazu sprzedanego dwa lata wcześniej przez ten sam dom. CNN relacjonował sprawę jako pierwszy tak głośny przypadek podważenia autentyczności skamieniałości sprzedawanej na aukcji, co do rosnącego rynku skamieniałości wprowadziło wątek dotąd nieobecny w mediach głównego nurtu: podejrzenie o rekonstrukcję na granicy oszustwa.

Ostatnie kilkanaście miesięcy: Christie’s wobec sztucznej inteligencji

Jeśli szukać jednej aukcji z ostatnich dwóch, trzech lat, która wywołała reakcję sięgającą daleko poza krąg kolekcjonerów sztuki, jest nią „Augmented Intelligence” – pierwsza w historii dużego domu aukcyjnego sprzedaż poświęcona wyłącznie pracom powstałym przy udziale sztucznej inteligencji, przeprowadzona przez Christie’s między 20 lutego a 5 marca 2025 roku w Nowym Jorku.

Moment wyboru tematu nie mógł być bardziej trafiony. Aukcja odbyła się w szczycie gorączki wokół sztucznej inteligencji, która w tym samym okresie napędzała rekordowe wyceny spółek technologicznych na giełdach i sprawiała, że słowo „algorytm” zajmowało w mediach biznesowych miejsce podobne do tego, jakie kiedyś zajmowały akcje spółek internetowych u progu poprzednich dekad. Christie’s, dom liczący sobie w tamtym momencie 259 lat, postawił rynkowi sztuki dokładnie to samo pytanie, które inwestorzy zadawali sobie na Wall Street: czy mamy do czynienia z trwałą zmianą, czy z przejściową modą lub – co gorsza – z bańką.

Reakcja przyszła natychmiast i była daleka od entuzjazmu. Ponad trzydzieści prac – od pionierów sztuki algorytmicznej, jak zmarły w 2016 roku Harold Cohen, po współczesnych twórców, takich jak Refik Anadol czy Sougwen Chung, której obraz powstał dzięki opasce rejestrującej fale mózgowe i robotowi malującemu na podstawie tych danych – trafiło pod młotek w otoczeniu jednej z głośniejszych kontrowersji ostatnich lat w świecie sztuki. Otwarty list, który w ciągu kilkudziesięciu godzin zebrał, jak podawał TechCrunch, ponad sześć i pół tysiąca podpisów artystów, zarzucał domowi aukcyjnemu promowanie prac powstałych na bazie modeli wytrenowanych na cudzej twórczości bez licencji i wynagrodzenia. Forbes i The Art Newspaper cytowały krytyków twierdzących, że Christie’s stawia na piedestale narzędzia żywiące się pracą ludzkich twórców, nie płacąc im za to nic.

Ale dom aukcyjny nie wycofał się z planów. Aukcja odbyła się zgodnie z harmonogramem, a jej wynik finansowy – niespełna 729 tysięcy dolarów – był, jak na standardy tego domu, skromny, wręcz symboliczny przy zestawieniu z wcześniej opisanymi sumami. To jednak nie kwota na rachunku była tu właściwą miarą sukcesu. Christie’s z satysfakcją podał, że trzydzieści siedem procent zarejestrowanych licytujących stanowiły osoby zupełnie nowe dla domu, a niemal połowa uczestników to millenialsi i przedstawiciele Gen Z – a więc grupa demograficzna, do której tradycyjne domy aukcyjne od lat próbują dotrzeć bez większego powodzenia.

To właśnie czyni tę aukcję najciekawszym z opisanych tu przypadków: zderzenie najstarszej instytucji rynku sztuki z najbardziej aktualnym możliwym sporem epoki – prawa autorskie wobec sztucznej inteligencji – rozegrało się dokładnie w chwili, gdy ten sam temat kształtował nagłówki finansowe na całym świecie. Kontrowersja nie zaszkodziła wynikowi wizerunkowemu, przeciwnie – wygenerowała rozgłos wielokrotnie przewyższający wartość samej transakcji i przyciągnęła do domu założonego w XVIII wieku publiczność, jaką wcześniej trudno było sobie wyobrazić w jego salach.

Co łączy perłę, zaginiony obraz, kości i algorytm

Zestawione obok siebie, opisane tu aukcje mają jedną cechę wspólną: sam przedmiot licytacji był w każdej z nich w gruncie rzeczy pretekstem. Właściwym towarem pozostawała opowieść – o gwieździe kina, o tajemnicy autorstwa, o sporze naukowym, o niepokoju wobec nowej technologii. Christie’s od dziesięcioleci świadomie buduje to jako wydarzenie: objazdowe wystawy poprzedzające duże licytacje, starannie zaplanowane kampanie prasowe, a czasem, jak pokazuje przykład „Augmented Intelligence”, nawet celowe wejście w kontrowersję, która przynosi więcej rozgłosu niż spokojna, bezproblemowa sprzedaż. Krytyka nie szkodzi wynikowi – staje się częścią modelu działania domu, co najwyraźniej widać właśnie przy najbardziej spornej z opisanych tu transakcji.

Jak widać, w obecnych czasach prawdziwy luksus coraz rzadziej polega na posiadaniu przedmiotu, a coraz częściej wiąże się z możliwością wzięcia udziału w historii, o której będzie się jeszcze długo mówić. I właśnie to od 1766 roku stanowi o sile marki domu aukcyjnego Christie’s. Zmienia się tylko rekwizyt na scenie: kiedyś był nim Van Gogh, dziś jest nim algorytm, jutro – sądząc po ostatnich dekadach – będzie nim coś, czego dzisiaj jeszcze nie potrafimy sobie wyobrazić.

Rekordowe aukcje Christie’s

Zestawienie celowo kontrastuje skalę: od niemal pół miliarda dolarów za jeden obraz po niecały milion za całą aukcję, która i tak zdominowała nagłówki na kilka tygodni. To najlepszy dowód na to, że rozgłos medialny i wartość transakcji bywają miarami zupełnie od siebie niezależnymi.

Źródła

• Britannica Money – Christie’s: History, Art Sales, & Facts
• MyArtBroker – A History of Christie’s Auction House
• Fortune – Record-setting art sales of a half-century (2014)
• CBS News – relacje z aukcji kolekcji Elizabeth Taylor (grudzień 2011)
• NPR – Elizabeth Taylor’s Jewels Bring Millions (2011)
• Forbes – Elizabeth Taylor Auction Shatters Records, Fetches Nearly $116 Million (2011)
• Al Jazeera – Elizabeth Taylor’s jewelry sells for $115m (2011)
• NBC News – One of largest known T. Rex skeletons sells for record $31.8 million (2020)
• CNN – Christie’s withdraws T. rex skeleton from Hong Kong auction days before sale (2022)
• Artnet News – Christie’s Pulled a $25 Million T-Rex Skeleton From Auction After Experts Pointed Out That Most of Its Bones Are Replicas (2022)
• The Art Newspaper – Christie’s AI art auction outpaces expectations, bringing in more than $728,000 (marzec 2025)
• ARTnews – Christie’s AI Art Sale Defies Controversy, Surpasses Expectations (marzec 2025)
• Forbes – Christie’s AI-Generated Art Auction: Who Profits And Who Pays The Price (luty 2025)
• Forbes – First Christie’s Auction Devoted Exclusively To AI Art Sparks Backlash (luty 2025)
• TechCrunch – relacja o liście otwartym przeciwko aukcji „Augmented Intelligence” (luty 2025)
• The Conversation / HASTA, University of St Andrews – analizy tła kontrowersji wokół aukcji AI
• Ocula – Christie’s Nets $1.1bn with Record-Filled New York Sale (dane rynkowe, 2026)
• ArtCollection.io – The history of auction houses: Christie’s

Foto:  CHRISTIE’S IMAGES LTD. 2025